Heilige Nikolaas van Myra

De Heilige Nikolaas de Wonderdoener, Aartsbisschop van Myra

Een van de meest geliefde heiligen, zowel binnen als buiten de Orthodoxe Kerk, is de Heilige Nikolaas van Myra, in Nederland en bij veel kinderen beter bekend als Sinterklaas of Sint Nikolaas. Hij wordt vereerd als de “Grote Wonderdoener” en “Vriend van God”.

De Heilige Nikolaas werd rond het jaar 270 geboren in de stad Patara in de provincie Lycia (huidig Turkije) als enig kind van vrome en welgestelde christelijke ouders, Theophanes en Nonna. Na de vroege dood van zijn ouders schonk hij zijn erfdeel weg aan de armen en leidde een leven van gebed en barmhartigheid. Hij werd bisschop van Myra (het huidige Demre) na de dood van de vorige aartsbisschop, volgens de traditie door een goddelijke openbaring gekozen. Dit gebeurde in een turbulente tijd: het Romeinse Rijk vervolgde de christenen fel onder keizer Diocletianus.

Hoewel hij in Nederland soms wordt voorgesteld als een figuur uit Spanje die met een stoomboot arriveert, is dat een latere volkse traditie. De historische Nikolaas kwam uit Klein-Azië en had geen schip of stoomboot. Hij is wel degelijk de beschermheilige van kinderen, maar ook van zeelieden, gevangenen, kooplieden, onterecht veroordeelden en allen die in nood verkeren.

Minder bekend in het Westen is dat hij tijdens de Diocletiaanse vervolging (begin 4e eeuw) gevangen werd genomen en meerdere jaren (waarschijnlijk 5 tot 9 jaar) in de gevangenis doorbracht, waar hij naar alle waarschijnlijkheid werd gemarteld en mishandeld. Hij werd vrijgelaten nadat keizer Constantijn de Grote het christendom legaliseerde met het Edict van Milaan in 313. Nikolaas werd daardoor een “biechteling” (confessor): iemand die voor zijn geloof had geleden maar niet was gestorven.

Volgens de heilige traditie was hij aanwezig op het Eerste Oecumenische Concilie van Nicea in 325, waar de goddelijkheid van Christus tegen de ketterij van Arius werd verdedigd. De legende vertelt dat Nikolaas, diep verontwaardigd toen Arius de goddelijkheid van de Zoon loochende, hem een klap in het gezicht gaf. Dit leidde tijdelijk tot zijn gevangenneming en afzetting.

Naast zijn vurige liefde voor God en zijn diepe afkeer van godslastering, kan deze felle reactie ook te maken hebben met de littekens die de jarenlange gevangenschap en marteling bij hem hadden achtergelaten. Wie jarenlang omwille van Christus heeft geleden, draagt vaak een heilige verontwaardiging in zich tegen alles wat de waarheid van het Evangelie aantast. In een gelijktijdige droom zouden Jezus Christus en de Allerheiligste Theotokos aan de keizer en de bisschoppen verschenen zijn, waarin zij Nikolaas’ onschuld bevestigden en zijn vrijlating eisten, omdat zijn daad uit vurige liefde voor God voortkwam. Hoewel dit verhaal pas eeuwen later op schrift is gesteld en historisch niet onomstreden is, illustreert het de diepe ijver van de heilige voor de orthodoxe geloofsleer.

Er bestaan verschillende mogelijke verklaringen waarom de naam van Nikolaas niet voorkomt op de officiële lijsten van bisschoppen die het Concilie van Nicea hebben bijgewoond. Sommigen wijzen erop dat hij mogelijk later als ongenodigde gast is gekomen of dat het een last-minute beslissing was, waardoor zijn naam nooit officieel op de papieren werd vermeld. Anderen suggereren dat zijn naam wellicht niet werd gewist van de gastenlijst vanwege het incident met Arius, maar gewoon niet volledig is vastgelegd in de overgeleverde documenten. Weer andere critici zeggen dat hij er nooit deel van heeft uitgemaakt en dat het alleen maar een latere legende is dat hij daarbij aanwezig zou zijn. Hoe het ook zij, net als met veel verhalen over heiligen zullen we nooit honderd procent zeker weten in hoeverre het compleet historisch waar is, maar gelukkig speelt dat geen rol en heeft dat geen invloed op onze verlossing en de rol die Christus op Zich heeft genomen om ons te redden.

De Heilige Nikolaas staat bekend om zijn grote barmhartigheid en vele wonderen. Als zuigeling zou hij op woensdagen en vrijdagen – de traditionele vastendagen – geweigerd hebben om de borst te nemen. Hij redde zeelieden van de verdrinkingsdood door stormen te stillen. Hij wekte volgens de legende drie vermoorde jongens weer tot leven die door een slager in een ton waren gepekeld tijdens een hongersnood. Hij kocht een Moorse (of Ethiopische) slaaf vrij, die hem uit dankbaarheid diende en waar de traditie van Zwarte Piet op gebaseerd is.

Het bekendste verhaal is dat van de drie arme dochters. Hun vader, die in armoede was geraakt, wilde hen uit wanhoop in de prostitutie drijven om aan geld te komen. Nikolaas, die dit hoorde, gooide ’s nachts drie keer een beurs met goud door het raam van hun huis, zodat de dochters een fatsoenlijke bruidsschat kregen en met ere konden trouwen. Dit verhaal ligt aan de basis van de traditie van het geheime geven van geschenken.

Liturgische viering in de Kerk In de Orthodoxe Kerk gedenken wij de Heilige Nikolaas op 6 december (Gregoriaanse kalender) / 19 december (Juliaanse kalender) – zijn heengaan naar de Heer – en op 9 mei – de overbrenging van zijn relieken van Myra naar Bari in Italië (1087). Hij wordt ook elke donderdag in de wekelijkse cyclus herdacht.

Het troparion van de dag zingt:

“De regel van het geloof en het beeld van zachtmoedigheid, de leraar van zelfbeheersing heeft u aan uw kudde geopenbaard als de waarheid der dingen. Daarom hebt gij door nederigheid de hoge dingen verkregen, door armoede de rijkdom. Heilige vader Nikolaas, bidt Christus God dat onze zielen gered mogen worden.”

Het kontakion luidt:

“In Myra, o heilige, waart gij een dienaar in waarheid; want het evangelie van Christus, o vrome, hebt gij vervuld. Gij hebt uw ziel voor uw volk gesteld en de onschuldigen gered. Daarom zijt gij geheiligd als een groot mysterie van Gods genade.”

Orthodoxe gebruiken in en buiten de Kerk Op 6 december (Gregoriaanse) / 19 december (Juliaanse) wordt in veel orthodoxe kerken een feestelijke Goddelijke Liturgie gevierd, vaak met een processie rond de icoon van de heilige. In Griekenland, Rusland en de Balkan is het een belangrijke naamdag. In kloosters en kerken wordt zijn myron (wonderdadige olie) die uit zijn relieken vloeit, vereerd.

In Nederland en België leeft de herinnering aan de heilige voort in de Sinterklaas-traditie, hoewel de historische Nikolaas veel strenger en ascetischer was dan de gezellige goedheiligman. De figuur van de Kerstman (Santa Claus) is eveneens rechtstreeks ontstaan uit dezelfde verering. Nederlandse kolonisten brachten in de 17e eeuw de traditie van Sinterklaas mee naar Amerika (New Amsterdam / New York). Daar werd “Sinterklaas” verbasterd tot Santa Claus. In de 19e eeuw veranderden gedichten en tekeningen de strenge bisschop in een vrolijke, ronde, rood-geklede man met slee en rendieren die op kerstavond geschenken brengt. Zo leeft de geest van de barmhartige Nikolaas – die in het geheim aan de armen en kinderen gaf – voort in twee takken: de meer kerkelijke en bisschoppelijke Sinterklaas in de Lage Landen en de seculiere Kerstman in de Angelsaksische en wereldwijde cultuur.

De Heilige Nikolaas is patroonheilige van kinderen, zeelieden, gevangenen, studenten, kooplieden, brouwers, boogschutters en vele landen en steden, waaronder Rusland, Griekenland, Bari en talloze kerken wereldwijd.

Moge de gebeden van de Heilige Nikolaas de Wonderdoener, Aartsbisschop van Myra, de grote vriend van God en barmhartige helper van allen in nood, met ons en onze geliefden zijn. Moge hij ons leren om in stilte en nederigheid goed te doen, de armen te helpen, de waarheid te verdedigen en Christus met heel ons hart lief te hebben – met dezelfde vurige liefde die hem deed opstaan voor de goddelijkheid van de Zoon.