Heilige Nikolaas van Myra

De Heilige Nikolaas de Wonderdoener, Aartsbisschop van Myra in Lycië

Een van de meest geliefde heiligen, zowel binnen als buiten de Orthodoxe Kerk, is de Heilige Nikolaas van Myra. In Nederland en bij veel kinderen is hij beter bekend als Sinterklaas of Sint Nicolaas. Hij wordt vereerd als de “Grote Wonderdoener” en “Vriend van God”.

De Heilige Nikolaas werd rond het jaar 270 geboren in de stad Patara in de provincie Lycië (het huidige Turkije) als enig kind van vrome en welgestelde christelijke ouders, Theofanes en Nonna. Al op jonge leeftijd raakte hij vertrouwd met de Heilige Schrift. Als vrucht van het gebed van zijn ouders openbaarde hij vanaf zijn geboorte iets van zijn toekomstige glorie. Zijn moeder genas onmiddellijk na de bevalling. In het doopvont stond het pasgeboren kind drie uur rechtop, daarmee de Allerheiligste Drie-eenheid eer bewijzend. Vanaf zijn kindsheid leidde hij een ascetisch leven: op woensdagen en vrijdagen (vastendagen binnen de Orthodoxe Traditie) weigerde hij de borst tot na het avondgebed van zijn ouders.

Na de vroege dood van zijn ouders schonk hij zijn gehele erfdeel weg aan de armen en leidde een leven van gebed, barmhartigheid en grote soberheid. Ondanks zijn rijke afkomst koos hij voor armoede en een afgelegen, ascetisch bestaan. Bisschop Nikolaas van Patara, zijn oom, wijdde hem tot lector en later tot priester, en maakte hem tot zijn assistent. De jonge priester was vurig in de dienst van de Heer, sprak met de wijsheid van een oudere in geloofsvragen en toonde grote goedhartigheid tegenover allen in nood. Hij verliet de kerk overdag nauwelijks en bad ’s nachts onophoudelijk, zodat hij een waardige woning werd voor de Heilige Geest.

In die turbulente tijd, onder keizer Diocletianus, werd het Romeinse Rijk fel vervolgd tegen de christenen. Na de dood van aartsbisschop Johannes van Myra (het huidige Demre) werd Nikolaas op wonderbaarlijke wijze tot aartsbisschop gekozen. Volgens de traditie had een bisschop een visioen dat de eerste man die ’s nachts de kerk zou binnenkomen, tot aartsbisschop gewijd moest worden. Nikolaas, die altijd als eerste bij de diensten was, werd zo geroepen en onmiddellijk gewijd.

Tijdens de Diocletiaanse vervolging (begin 4e eeuw) werd hij gevangengenomen en bracht hij meerdere jaren – waarschijnlijk vijf tot negen jaar – in de gevangenis door. Hij werd naar alle waarschijnlijkheid gemarteld en mishandeld, maar God bewaarde hem in leven, in tegenstelling tot vele andere martelaren. Hij bemoedigde zijn medegelovigen om stand te houden. Na het Edict van Milaan in 313, toen keizer Constantijn de Grote het christendom legaliseerde, werd hij vrijgelaten. Hij werd daardoor een “biechteling” (confessor): iemand die voor zijn geloof had geleden maar niet gestorven was. God had grote plannen met hem.

Ondanks zijn zachte, barmhartige en zachtmoedige karakter was Nikolaas een vurige strijder voor de waarheid van het Evangelie. Hij kon godslastering, ketterij en afgoderij niet verdragen. Hij trok rond door de heidense tempels en heiligdommen in en rond Myra, vernietigde de afgoden en maakte de tempels met de grond gelijk.

Volgens de heilige traditie van de Orthodoxe Kerk nam hij deel aan het Eerste Oecumenische Concilie van Nicea in 325, waar de goddelijkheid van Christus werd verdedigd tegen de ketterij van Arius. Daar was hij één van de grote en felle verdedigers van de Orthodoxie, samen met heiligen als Athanasius de Grote, Alexander van Alexandrië, Spyridon van Trimythous en vele anderen. Toen Arius de goddelijkheid van de Zoon loochende, werd Nikolaas diep verontwaardigd en gaf hem, volgens de overlevering, een klap in het gezicht. Dit leidde tijdelijk tot zijn gevangenneming en afzetting. In een gelijktijdige droom verschenen Jezus Christus en de Allerheiligste Theotokos aan de keizer en de bisschoppen. Zij bevestigden Nikolaas’ onschuld en eisten zijn vrijlating, omdat zijn daad voortkwam uit vurige liefde voor God. Hoewel dit verhaal pas later op schrift is gesteld, illustreert het de diepe ijver van de heilige voor de orthodoxe geloofsleer. In de Orthodoxe Kerk wordt zijn aanwezigheid op het concilie als levende heilige overlevering ervaren.

De Heilige Nikolaas staat bekend om zijn grote barmhartigheid en talloze wonderen, die hij vaak in het geheim verrichtte. Als zuigeling weigerde hij al op de traditionele vastendagen (woensdagen en vrijdagen) de borst. Het bekendste verhaal is dat van de drie arme dochters. Hun vader, die van rijkdom in armoede was geraakt, wilde hen uit wanhoop in de prostitutie drijven. Nikolaas gooide ’s nachts drie keer een beurs met goud door het raam, zodat de dochters een fatsoenlijke bruidsschat kregen en eervol konden trouwen. Dit verhaal ligt aan de basis van de traditie van het geheime geven van geschenken.

Hij redde zeelieden van de verdrinkingsdood door stormen te stillen en voorspelde zelf een storm op zee. Hij redde Myra van hongersnood door in een droom aan een rijke koopman te verschijnen en hem op te dragen graan te brengen. Volgens de legende wekte hij drie vermoorde jongens weer tot leven die door een slager in een ton waren gepekeld. Hij kocht een Moorse (of Ethiopische) slaaf vrij, die hem uit dankbaarheid diende – een verhaal dat aan de basis ligt van de Nederlandse traditie van Zwarte Piet. Hij redde drie onschuldige generaals (of gevangenen) die vals beschuldigd waren van misdaden en ter dood veroordeeld waren: hij verscheen in een droom aan de gouverneur en ontwapende in één geval persoonlijk de beul. Er zijn nog vele andere verhalen van redding van onschuldigen, bevrijding van gevangenen en hulp in nood – te talrijk om allemaal te noemen. Hij is de beschermheilige van kinderen, zeelieden, gevangenen, kooplieden, onterecht veroordeelden, studenten, brouwers, boogschutters en allen die in nood verkeren.

Op hoge leeftijd ontsliep hij zachtmoedig in de Heer op 6 december 343 (19 december volgens de Juliaanse kalender).

De heilige relieken en hun wonderbare werking

Na zijn heengaan bleven de eerbiedwaardige relieken van de Heilige Nikolaas onvergankelijk in de kathedraal van Myra. Al spoedig begon uit zijn graf een geurige, heldere vloeistof te vloeien: de heilige myron (of “manna van Sint-Nikolaas”). Deze welriekende olie verspreidde een hemelse geur en bracht aan tallozen genezing en troost. Pelgrims die ermee gezalfd werden, ervoeren genezing van allerlei kwalen.

Eeuwenlang waren de relieken een bron van zegen in Myra. In de elfde eeuw werd Lycië echter bedreigd door Saraceense (Turkse) invallen. De stad lag in puin en de christenen vreesden dat de kostbare relieken verloren zouden gaan. In 1087 werden vrome kooplieden en edelen uit de Italiaanse stad Bari – die destijds onder Byzantijns-Orthodox gezag stond – door goddelijke ingeving bewogen om de relieken in veiligheid te brengen. Zij voeren naar Myra, vonden met hulp van de lokale monniken het graf onder een verheven platform en openden de sarcofaag. Het graf was gevuld met welriekend myron. De mannen namen het grootste deel van de relieken mee en brachten ze naar hun schepen. Op 9 mei 1087 (22 mei volgens de Juliaanse kalender) arriveerden zij in Bari. De relieken werden eerst plechtig in de kerk van de Heilige Stefanus geplaatst en later overgebracht naar de speciaal voor de heilige gebouwde Basiliek van Sint-Nikolaas. Bij de overbrenging gebeurden onmiddellijk vele wonderen: zieken werden genezen en grote vreugde vervulde de stad.

De Orthodoxe Kerk herdenkt deze vreugdevolle overbrenging der relieken elk jaar op 9 mei (22 mei Juliaans) als een eigen feestdag.

Tot op de dag van vandaag rusten de heilige relieken in de crypte van de Basiliek van Sint-Nikolaas in Bari. Het wonder van de myron is nooit opgehouden: uit de botten vloeit nog altijd een heldere, welriekende vloeistof, die jaarlijks op de feestdag van de overbrenging (en soms ook op andere momenten) plechtig wordt verzameld, verdund en uitgedeeld aan pelgrims. Orthodoxe en katholieke bisschoppen openen samen de schrijn – een teken van de oecumenische eerbied die de heilige over de eeuwen heen geniet. De Heilige Nikolaas blijft door zijn relieken en het wonder van de myron een levende voorspreker en helper. Wie in nood tot hem roept – om lichamelijke genezing, bescherming op zee, bevrijding uit gevangenschap of geestelijke bijstand – ervaart nog steeds zijn nabijheid. De myron is een zichtbaar teken van Gods genade: een getuigenis dat de dood de rechtvaardigen niet overwint en dat hun door Christus geheiligde lichamen bronnen van zegen blijven.

Liturgische viering en Orthodoxe gebruiken

In de Orthodoxe Kerk gedenken wij de Heilige Nikolaas op 6 december (Gregoriaanse kalender) / 19 december (Juliaanse kalender) – zijn heengaan naar de Heer – en op 9 mei (22 mei Juliaans) – de overbrenging van zijn relieken. Hij wordt ook elke donderdag in de wekelijkse cyclus herdacht.

Op 6 december wordt in veel orthodoxe kerken een feestelijke Goddelijke Liturgie gevierd, vaak met een processie rond de icoon van de heilige. In Griekenland, Rusland en de Balkan is het een belangrijke naamdag. In kloosters en kerken wordt zijn wonderdadige myron vereerd.

Troparion – Toon 4 De regel van het geloof en het beeld van zachtmoedigheid, de leraar van zelfbeheersing heeft u aan uw kudde geopenbaard als de waarheid der dingen. Daarom hebt gij door nederigheid de hoge dingen verkregen, door armoede de rijkdom. Heilige vader Nikolaas, bidt Christus God dat onze zielen gered mogen worden.

Kontakion – Toon 3 In Myra, o heilige, waart gij een dienaar in waarheid; want het evangelie van Christus, o vrome, hebt gij vervuld. Gij hebt uw ziel voor uw volk gesteld en de onschuldigen gered. Daarom zijt gij geheiligd als een groot mysterie van Gods genade.

Hoewel de historische Nikolaas uit Klein-Azië kwam en geen schip of stoomboot had, leeft zijn herinnering in Nederland en België voort in de Sinterklaas-traditie. De historische heilige was veel strenger en ascetischer dan de gezellige goedheiligman. De figuur van de Kerstman (Santa Claus) is eveneens ontstaan uit dezelfde verering: Nederlandse kolonisten brachten de traditie in de 17e eeuw mee naar Amerika (New Amsterdam / New York), waar “Sinterklaas” verbasterd werd tot Santa Claus. In de 19e eeuw veranderden gedichten en tekeningen de strenge bisschop in een vrolijke, ronde, rood-geklede man met slee en rendieren. Zo leeft de geest van de barmhartige Nikolaas – die in stilte aan armen en kinderen gaf – voort in twee takken: de meer kerkelijke Sinterklaas in de Lage Landen en de seculiere Kerstman wereldwijd.

Moge de gebeden van de Heilige Nikolaas de Wonderdoener, Aartsbisschop van Myra, de grote vriend van God en barmhartige helper van allen in nood, met ons en onze geliefden zijn. Moge hij ons leren om in stilte en nederigheid goed te doen, de armen te helpen, de waarheid te verdedigen en Christus met heel ons hart lief te hebben – met dezelfde vurige liefde die hem deed opstaan voor de goddelijkheid van de Zoon.

Amen.