De Heilige Johannes de Voorloper

Johannes de Voorloper – de Doper

Johannes de Voorloper, in het Westen beter bekend als Johannes de Doper, is de laatste profeet van het Oude Testament en tevens de neef van onze Heer Jezus Christus. Hij is asceet, martelaar en de grootste onder de profeten, van wie de Heer Zelf getuigde: “Onder hen die uit vrouwen geboren zijn, is niemand opgestaan die groter is dan Johannes de Doper” (Matteüs 11:11).

Johannes werd zes maanden vóór Christus geboren (Lucas 1:26, 36). Zijn geboorte geschiedde op miraculeuze wijze, net als die van Christus. Zijn ouders, de priester Zacharias en Elizabeth, waren hoogbejaard en onvruchtbaar, vergelijkbaar met Abraham en Sarah die Isaak ontvingen. Toen het de beurt was van Zacharias om in de tempel te dienen, verscheen de aartsengel Gabriël aan hem bij het altaar van het reukoffer. De engel verkondigde dat Elizabeth een zoon zou baren die “Johannes” moest heten en die vervuld zou zijn van de Heilige Geest, nog vóór zijn geboorte. Zacharias twijfelde in ongeloof en vroeg om een teken. Als straf – en tegelijk als bewijs van Gods macht – werd hij stom tot de dag van de geboorte (Lucas 1:5-25).

Elizabeth was vol vreugde toen zij zwanger werd. Toen de Allerheiligste Theotokos, zwanger van Jezus, haar nicht Elizabeth bezocht, sprong het kindje Johannes van vreugde op in de schoot van zijn moeder. Elizabeth, vervuld van de Heilige Geest, riep uit: “Waar heb ik de eer aan te danken dat de Moeder van mijn Heer tot mij komt?” (Lucas 1:39-45). Dit moment is een duidelijke aanduiding dat Jezus niet alleen Heer is, maar dat Maria waarlijk de Moeder Gods (Theotokos) is. Direct daarna zong de Theotokos haar Magnificat: “Mijn ziel maakt groot de Heer…” (Lucas 1:46-55).

Na zijn geboorte trok Johannes zich terug in de woestijn, waar hij een streng ascetisch leven leidde, gekleed in een kleed van kamelenhaar en zich voedend met sprinkhanen en wilde honing (Matteüs 3:4). Hij leefde in de geest van de profeet Elia en bereidde de weg voor de Heer, zoals voorspeld door Jesaja: “Een stem roept in de woestijn: Bereidt de weg des Heren, maakt recht Zijn paden!” (Jesaja 40:3; Matteüs 3:3).

In de heilige traditie wordt Johannes vaak “engel” (angelos) genoemd. Het Griekse woord angelos betekent zowel “boodschapper” als “engel”. Hij is de engel-boodschapper die de weg bereidt voor de komst van de Heer, zoals voorspeld in Maleachi 3:1: “Zie, Ik zend Mijn engel voor Uw aangezicht, die de weg voor U zal bereiden.” Zijn leven in de woestijn was engelachtig: zuiver, onthecht van de wereld, in voortdurend gebed en ascese. De Kerkvaders noemen hem daarom “hemelse mens en aardse engel”. Hierom wordt hij op veel iconen afgebeeld met vleugels – niet omdat hij een letterlijke engel is, maar als symbool van zijn goddelijke zending en zijn engelachtige levenswijze die monniken later in zijn voetsporen zouden treden.

Hij doopte de mensen met water tot bekering, als voorbereiding op de doop met de Heilige Geest en vuur die Christus zou brengen (Matteüs 3:11). Johannes wees zonder vrees de zonden aan, ook die van koning Herodes Antipas en diens onwettige vrouw Herodias. Daarom liet Herodes hem gevangennemen. Op de verjaardag van Herodes danste de dochter van Herodias (Salome) en vroeg, op aandringen van haar moeder, om het hoofd van Johannes op een schaal als geschenk. Zo werd de Voorloper onthoofd (Matteüs 14:1-12; Marcus 6:14-29).

Zijn vroege dood was niet zonder diepere betekenis. Volgens de heilige traditie ging zijn missie verder in Hades, het dodenrijk. Zoals hij op aarde de weg bereidde voor Christus, zo verkondigde hij ook daar aan de zielen van de rechtvaardigen de komst van de Messias. Hij werd de Voorloper van Christus, zelfs in de dood, zodat de gevangenen in Hades konden uitzien naar de verlossing door de nederdaling van Christus in het dodenrijk.

Johannes vormt, samen met de Theotokos, een brug tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Hij leefde en stierf nog onder de wet van het Oude Verbond, maar wees reeds met zijn vinger naar het Lam Gods: “Zie, het Lam Gods, dat de zonde der wereld wegneemt!” (Johannes 1:29).

Liturgische viering in de Kerk De Orthodoxe Kerk eert Johannes de Voorloper op meerdere feestdagen, waaronder:

• 24 juni: Geboorte (Nativiteit) van Johannes de Voorloper
• 29 augustus: Onthoofding (Beheading) van Johannes de Voorloper – een strenge vastendag
• 7 januari: Synaxis (bijeenkomst) van Johannes de Voorloper, direct na Theofanie (de Doop van Christus)

Het troparion van zijn Geboorte zingt:

“Profeet en Voorloper van de komst van Christus, wij kunnen u niet naar waarde prijzen, want door uw eerbiedwaardige en roemrijke geboorte werd de moeder van de stilte bevrijd en de vader van zijn stomheid genezen, en de incarnatie van de Zoon van God aan de wereld verkondigd.”

Voor de Onthoofding:

“Het gedenken van de rechtvaardige is met lof, maar voor u, Voorloper, is de getuigenis van de Heer voldoende. Want gij zijt werkelijk de grootste der profeten gebleken, want gij waart waardig Hem te dopen Die in de Jordaan verscheen. Daarom hebt gij met vreugde voor de waarheid geleden en verkondigd zelfs aan hen die in Hades waren de God Die in het vlees verscheen, Die de zonde der wereld wegneemt en ons grote barmhartigheid schenkt.”

Orthodoxe gebruiken in en buiten de Kerk Op de dag van de Onthoofding (29 augustus) is er een strikt vasten: geen vlees, vis, olie of wijn. In sommige tradities vermijden gelovigen uit eerbied ronde schalen, messen of ronde etenswaren, als herinnering aan het hoofd van Johannes op de schaal. De dag roept op tot moed in het belijden van de waarheid en tot bekering.

Op de Geboorte (24 juni) wordt vaak vis gegeten en wordt de vreugde van de geboorte van de Voorloper gevierd, die de nacht van ongeloof verdreef. In veel landen (Griekenland, Rusland, Servië) worden speciale gebeden en processies gehouden. Johannes wordt elke dinsdag in de wekelijkse cyclus herdacht, en in bijna elke kerk staat zijn icoon rechts van Christus op de iconostase – als de grootste heilige na de Moeder Gods.

Johannes de Voorloper blijft voor ons een levend voorbeeld van ascese, moed, nederigheid (“Hij moet groeien, maar ik moet kleiner worden” – Johannes 3:30) en onwankelbare trouw aan de waarheid.

Moge de gebeden van de heilige, roemrijke Profeet, Voorloper en Doper Johannes met ons zijn. Moge hij ons helpen om ons hart te bereiden voor de komst van Christus, tot bekering te komen en standvastig te blijven in de waarheid, opdat ook wij Hem mogen ontmoeten als het Lam Gods dat de zonde der wereld wegneemt.